ZESPÓŁ RZEŹB BAROKOWYCH

Fragment glorii z ołtarza pw. Proroka Eliasza.

Badania konserwatorskie zespołu rzeźb barokowych z kościoła pw. Narodzenia NMP w Warszawie

styczeń – luty 2008

Kościół pw. Narodzenia NMP został zbudowany w latach 1682-1732 jako kościół przylegający do klasztoru Karmelitów Trzewiczkowych. W ramach represji za pomoc udzielaną Żydom, w 1943 r. kościół został doszczętnie splądrowany przez Niemców. W czasie Powstania Warszawskiego świątynia została ostrzelana pociskami artyleryjskimi, a następnie podpalona. W wyniku próby wysadzenia budowli powstała wyrwa w ścianie zachodniej i runął filar z amboną.

Ołtarze powstały zapewne ok. 1731 – przed poł. XVIII w. W pierwszej kolejności wykonano ołtarz główny. Nie jest znany projektant architektury nastawy ani wykonawca jej wystroju rzeźbiarskiego. Badania są o tyle utrudnione, że oryginał uległ zniszczeniu w czasie Powstania Warszawskiego. Ocalały jedynie pojedyncze figury: świętego, anioła i putto. Z czasów przedwojennych zachowały się nieliczne fotografie, które niestety nie pozwalają rozstrzygnąć wątpliwości atrybucyjnych.

Ołtarze boczne, tworzące ustawione naprzeciw siebie pary, wykonane były w barwnym stiuku. Pierwotny wystrój rzeźbiarski podporządkowano spójnemu programowi ikonograficznemu gloryfikującemu zakon karmelitów. W każdej nastawie umieszczono parę świętych związanych z zakonem bezpośrednio lub tradycją. Z pierwotnego wystroju zachowały się rzeźby w ołtarzach św. Eliasza i św. Marii Magdaleny Pazzi (obecnie ołtarz nosi wezwanie św. Piusa X). Figury z ołtarza św. Wojciecha karmelity, choć wpisują się w spójny program ikonograficzny, powstały kilkadziesiąt lat później, o czym świadczy ich strona formalna. Pierwotny wystrój rzeźbiarski ołtarza św. Józefa w nieznanym czasie uległ całkowitej wymianie. O wyglądzie figur w przededniu wybuchu wojny tak napisali autorzy przewodnika krajoznawczego: „obecnie białe – do czasów ostatniej restauracji były złocone”.

Prawdopodobnie drewniane rzeźby świętych z ołtarzy śś. Eliasza, Marii Magdaleny Pazzi i Wojciecha karmelity (obecnie ołtarz nosi wezwanie św. Judy Tadeusza) zostały ukryte na czas powstania (może w podziemiach kościoła?), gdyż nie noszą śladów większych zniszczeń ani nawet okopcenia. Pozostawiono na ołtarzach jedynie rzeźby z glorii i anioły, oraz figury z ołtarza głównego (trudne do zabezpieczenia ze względu na wysokość lub ciężar). Nie można było także zabezpieczyć figur śś. Jana Ewangelisty i Jana Chrzciciela oraz grupy wieńczącej nastawę, gdyż wykonane w narzucie były na stałe zespolone ze ścianą. Teorię tą potwierdzają zdjęcia wykonane w grudniu 1962 r., które ukazują dwie glorie z figurami Boga Ojca, rzeźbę św. Jana Chrzciciela (obecnie Rocha) in situ z widocznymi uszkodzeniami i warstwami kurzu i pyłu. Ślady okopcenia znaleziono na figurach aniołów z ołtarza Piusa X oraz na rzeźbie Matki Boskiej, która pierwotnie znajdowała się w glorii ołtarza św. Wojciecha.

Po zakończeniu wojny ocalałe rzeźby poddano konserwacji, a następnie w dosyć dowolny sposób rozmieszczono je w zrekonstruowanych nastawach. Tyczy to zwłaszcza ołtarza głównego, z którego zachowały się jedynie figury znajdujące się pierwotnie w jego lewej górnej części. Obok zrekonstruowanego w gipsie kartusza umieszczono dwa putta pochodzące z któregoś z ołtarzy bocznych. Nie sposób obecnie definitywnie ustalić pierwotnego umiejscowienia pojedynczych uskrzydlonych główek aniołków. Jak ukazują fotografie z lat ok. 1952 – 76, obrazy i rzeźby „wędrowały” wówczas po wnętrzu świątyni. Wynikało to z toczących się na bieżąco prac rekonstrukcyjnych.

Badany zespół obejmował w sumie 22 rzeźby wolnostojące i 4 grupy rzeźbiarskie rozmieszczone w 5 ołtarzach (czterech bocznych i głównym). Celem badań było ustalenie pierwotnej techniki wykonania rzeźb, stanu zachowania, charakteru i zakresu występowania oryginalnych warstw, jak również określenie chronologii późniejszych wymalowań. W ramach projektu przeprowadzono kompleksowe badania odkrywkowe, badania mikroskopowe (stratygraficzne), identyfikacyjne (określenie pigmentów, spoiw i wypełniaczy), dendrologiczne (określenie gatunków drewna) oraz mikrobiologiczne. Badaniom konserwatorskim towarzyszyły badania z zakresu historii sztuki, mające na celu zebranie możliwie największej ilości danych dotyczących pochodzenia i historii rzeźb. W ramach projektu wykonano także szczegółowy opis stanu zachowania każdej z figur i grup rzeźbiarskich.

Badania oraz analiza formalna pozwoliły na ustalenie, które z rzeźb stanowią oryginalną dekorację ołtarzy, oraz jakie było ich pierwotne rozmieszczenie. Udało się także częściowo określić pierwotną kolorystykę i sposób opracowanie powierzchni rzeźb oraz zakres powojennych rekonstrukcji. Informacje te stały się podstawą do sformułowania programu prac konserwatorskich dla każdego z badanych obiektów.

ZLECENIODAWCA
Urząd Miasta Stołecznego Warszawy
Biuro Stołecznego Konserwatora Zabytków
ul. Foksal 1, 100-372 Warszawa
WYKONAWCA
MONUMENT SERVICE Marcin Kozarzewski
ZESPÓŁ   
mgr Katarzyna Głogowska – badania odkrywkowe
mgr Agnieszka Wielocha – koordynacja projektu
Karolina Zalewska – kwerenda archiwalna, analiza formalnamgr Iwona Pannenko – badania drewna
mgr Elżbieta Rosłoniec – badania mikroskopowe,
analiza składu chemicznego