Obrazy wielkoformatowe z kościoła w Żółkwi

Fragment obrazu "Bitwa pod Wiedniem" po zakończeniu prac konserwatorskich.

Konserwacja i restauracja obrazów wielkoformatowych z kościoła pw. Św. Wawrzyńca Męczennika w Żółkwi

wrzesień 2008 - październik 2011

Dwa wielkoformatowe obrazy Martino Altomontego (1657-1745), stanowiące obecnie własność Lwowskiej Narodowej Galerii Sztuki, w 2008 r. sprowadzono do Warszawy w ramach projektu finansowanego ze środków MKiDN. Przez trzy lata zespół polskich i ukraińskich specjalistów prowadził ich gruntowną konserwację i restaurację. Skala żółkiewskich płócien („Parkany” – 886 x 782cm; „Wiedeń” – 806 x 833cm) oraz stan, w jakim trafiły w ręce konserwatorów, sprawiły, że przedsięwzięcie to było prawdziwym wyzwaniem organizacyjnym, logistycznym i technicznym.

Żółkiew – miasteczko położone na szlaku wiodącym z Warszawy przez Lublin i Rawę Ruską do Lwowa, od którego jest oddalone o prawie 30 km, odegrało w historii Rzeczypospolitej wyjątkową rolę. Wzniesione w ostatnich latach wieku XVI z woli Stanisława Żółkiewskiego, późniejszego hetmana i kanclerza wielkiego koronnego, otrzymało prawa miejskie nadane przez Zygmunta III w roku 1603. W zamyśle fundatora było to miasto idealne, realizujące wizje włoskich humanistów okresu renesansu, mające pełnić rolę twierdzy, usytuowanej na drodze pochodów nieprzyjaciela zagrażającego krajowi od Wschodu, i równocześnie będące siedzibą rodową, świadczącą o potędze i splendorze rodziny Żółkiewskich. Dziedziczona w kolejnych stuleciach była Żółkiew jedną z siedzib sławnych rodów Daniłowiczów, Sobieskich i Radziwiłłów. Szczególnie ważny okres dla miasta przypadł na 2. połowę wieku XVII, gdy w tej ulubionej rezydencji Jana III i Marii Kazimiery wielokrotnie przebywał dwór monarszy. W Żółkwi miały wówczas miejsce ważne w skali kraju i Europy wydarzenia polityczne, zarezerwowane zazwyczaj dla stolicy.

Główną świątynią Żółkwi była wzniesiona przez Stanisława Żółkiewskiego kolegiata pw. Królowej Niebios oraz śś. Męczenników Wawrzyńca i bpa Stanisława. Zaplanowali ją i wznieśli w latach 1606-1618 architekci z Italii – Paweł zwany Szczęśliwym, Ambroży zwany Przychylnym i Paweł nazywany Rzymianinem. Świątynia, pomyślana przez fundatora jako Panteon rycerskiej sławy polskiego oręża, czego przejawem jest rzeźbiarska dekoracja budowli i jej program liturgiczny, z czasem, po złożeniu w niej ciała wielkiego hetmana, który zginął w roku 1620 bohaterką śmiercią pod Cecorą, stała się rodową nekropolią, gdzie miejsce wiecznego spoczynku znaleźli również dobrze zasłużeni Rzeczypospolitej członkowie rodzin Żółkiewskich, Daniłowiczów i Sobieskich. Ich piękne nagrobki, wykonane przez wybitnych rzeźbiarzy, są ozdobą wnętrza. To tutaj, jak głosi tradycja, Teofila Sobieska przyprowadzała synów Marka i Jana, by uczyć ich czytać na widniejącej na pomniku hetmana Żółkiewskiego łacińskiej inskrypcji z cytatem z Wergilusza: Niech z kości naszych powstanie mściciel oraz Tobie wrogu na postrach, Tobie przechodniu na wzór.

Do idei przyświecających pradziadowi nawiązał król Jan III, który kościół wzbogacił wieloma fundacjami. Była to bowiem dla niego świątynia upamiętniająca wielkość rodu i bohaterstwo przodków, a jednocześnie pomnik narodowej przeszłości. W takim otoczeniu uwiecznił monarcha własne militarne sukcesy. Na ścianach zawisły zamówione przez króla ogromnych rozmiarów obrazy przedstawiające bitwę pod Chocimiem w roku 1673, która zmazując pamięć o klęsce cecorskiej, otworzyła Sobieskiemu drogę do polskiej korony oraz zwycięstwa pod Wiedniem i Parkanami w roku 1683, zapewniające polskiemu monarsze europejską sławę. Pierwszy z obrazów wyszedł spod pędzla gdańszczanina Andrzeja Stecha, dwa pozostałe są dziełami Martina Altomontego, nadwornego malarza Jana III. Płótna te nawiązywały do

obrazu batalistycznego, sprawionego jeszcze przez hetmana Żółkiewskiego, poświęconego bitwie pod Kłuszynem w roku 1610, jednemu z najwspanialszych zwycięstw odniesionych przez polskie wojska nad Moskwą.

Wszystkie przedstawienia bitew opatrzono komentarzami w języku łacińskim. Nad Wiedniem widnieje napis: NE QVANDO DICANT GENTES VBI EST DEVS EORVM (Aby kiedyś nie powiedziały narody, gdzie jest Bóg ich), nad Parkanami zaś: FLAVIT SPIRITVS TVVS, ET SVBMERSI SVNT QVASI PLVMBVM IN AQVIS VEHEMENTIBVS (Powiał duch Twój i zatopieni są jak ołów we wodach wzburzonych). Są one dopowiedzeniem tekstów umieszczonych na obrazach, wiszących opodal, przedstawiających zwycięskie batalie pod Kłuszynem (Prawica Pańska dała siłę) i Chocimiem (Prawica Pańska pogromiła nieprzyjaciela).

Żółkiewskie płótna, nie mające sobie równych w naszej części Europy, przez prawie trzy stulecia zdobiły świątynię, budząc podziw odwiedzających miasto. W roku 1972 zostały zdjęte ze ścian zamkniętego dla wiernych kościoła i przekazane do Lwowskiej Galerii Sztuki. Trzy z nich – Kłuszyn, Chocim i Wiedeń, poddane następnie konserwacji, zawisły w oddziale Galerii w Olesku.

W roku 2008, w wyniku polsko-ukraińskich ustaleń, rozpoczęła się w Warszawie trwająca trzy lata konserwacja dwóch obrazów pędzla Altomontego. Ukończone są też w zasadzie prowadzone przez polskich konserwatorów prace w kolegiacie żółkiewskiej, przywracające jej niemal pierwotny blask. Bez płócien sprawionych przez króla Sobieskiego jest ona okaleczonym pomnikiem przeszłości.

Jerzy Petrus

artykuł opublikowany w folderze wystawy „Pokaz obrazów pochodzących z kolegiaty św. Wawrzyńca w Żółkwi, Bitwa pod Wiedniem i Bitwa pod Parkanami po zakończonych pracach konserwatorskich”, 5 – 24 X 2011, Muzeum Teatralne, Sale Redutowe Teatru Wielkiego – Opery Narodowej, Warszawa

PRESS ROOM:

WYKONAWCY PRAC
CROATON
Konserwacja i Restauracja Dzieł Sztuki sp. z o.o.
MONUMENT SERVICE Marcin Kozarzewski
RESKON Pracownia Konserwacji Dzieł Sztuki
Kierownik projektu: 
Paweł Sadlej
Program i kierownictwo prac:
Paweł Sadlej, Marcin Kozarzewski
Kierownik zespołu „Wiedeń”
Karol Klata
Kierownik zespołu „Parkany”
Katarzyna Górecka
Członkowie zespołu
Alina Antonenko, Dorota Batko, Andrij Cenkin, Joanna Chodkiewicz, Marta Gościcka, Jurij Huk, Krzysztof Janowicz, Marlena Koczorowska, Dobrochna Korzeniowska, Maria Kuliba, Dorota Kwiatkowska, Adam Maciejewski, Katarzyna Milewska, Justyna Mohytycz, Roksolana Mokrij, Jan Morzycki-Markowski, Michał Maziarski, Wisłomira Nicieja, Rafał Nijak, Julia Ostrowska, Maria Pokorny, Maria Pudłowska, Wojciech Roman, Karina Sosnowska, Olha Sydor, Oleh Sydor, Romana Tymowska
Krosna
Ennio Grazioli, Matteo Grazioli
Nadzór merytoryczny i badawczy
prof. dr hab. Joanna Szpor
Badania specjalistyczne
prof. dr hab. Maria Poksińska /UMK w Toruniu, koordynacja i prowadzenie badań/
dr Joanna Karwowska-Berent /UMK w Toruniu/
dr Irmina Zadrożna, mgr Anna Nowicka, mgr Katarzyna Królikowska-Pataraja /Zakład Badań Specjalistycznych i Technik Dokumentacyjnych ASP w Warszawie/
mgr Iwona Pannenko, mgr Marcin Draniak /Muzeum Narodowe w Warszawie/
dr Paweł Karaszkiewicz /Laboratorium Konserwacji Zabytków/
Nadzór ze strony ukraińskiej
Larysa Razinkowa, Lilia Wołkowa
Komisja konserwatorska
Przewodniczący – Jerzy Petrus /Zamek Królewski na Wawelu/
prof. dr hab. Joanna Szpor /ASP w Warszawie/
prof. dr hab. Grażyna Korpal /ASP w Krakowie/

Projekt realizowany dzięki współpracy instytucji kultury: Zamku Królewskiego w Warszawie, Zamku Królewskiego na Wawelu (Państwowe Zbiory Sztuki), Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie (Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki). Prace finansowano ze środków polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.