Konserwacja i restauracja ołtarza głównego  z kościoła parafialnego pw. Św. Ducha w Węgrzynowie

Ołtarz po zakończeniu konserwacji i restauracji.

Konserwacja i restauracja ołtarza głównego z kościoła parafialnego pw. Św. Ducha w Węgrzynowie

lipiec 2007 – listopad 2008

Drewniany kościół w Węgrzynowie został wybudowany na przełomie XVII i XVIII w. Jest to budowla orientowana, o konstrukcji zrębowej wspartej lisicami, z zewnątrz oszalowana. Korpus nawowy wzniesiony na planie prostokąta, z węższym, trójbocznie zamkniętym prezbiterium, do którego od północy przylega zakrystia. Dach, niegdyś kryty gontem, obecnie przykryty jest blachą. W końcowej części nawy, nad kalenicą znajduje się ośmioboczna sygnaturka. Wnętrze trójnawowe, przykryte jest wspólnym stropem wspartym na dwóch parach słupów. Na południowy zachód od świątyni znajduje się dzwonnica o konstrukcji słupowej, na planie zbliżonym do kwadratu.

Zarówno kościół jaki i jego wyposażenie ruchome nie mają oddzielnej literatury. Ołtarz, po przeprowadzeniu badań oraz analizie sprawozdań z wizytacji generalnych diecezji płockiej, można datować na I poł. XVIII w.

Wszystkie elementy ołtarza były wielokrotnie przemalowywane. Przeprowadzane badania odkrywkowe oraz mikroskopowe pozwoliły na wyodrębnienie co najmniej 4 warstw wtórnych na wszystkich elementach nastawy.

W latach 70. przeprowadzono gruntowny remont kościoła. Ściany obito drewnianą boazerią, podniesiono poziom prezbiterium. W trakcie prac dokonano także znacznych ingerencji w strukturę ołtarza głównego. Prawdopodobnie wtedy zdemontowano oryginalną mensę zastępując ją konstrukcją z płyt paździerzowych. Zbudowano także wydzielony stół posoborowy, również z płyt paździerzowych, boki obijając malowaną na biało blachą. Na frontowej płaszczyźnie zamontowano kartusz okolony wicią akantową, który przypuszczalnie stanowił niegdyś zwieńczenie jednego z ołtarzy bocznych.

Na skutek zamontowania boazerii zmniejszyła się znacznie ilość miejsca w prezbiterium, wybudowanym na planie trapezu. Aby nastawa zmieściła się w ograniczonej przestrzeni, wycięto wówczas fragment obu flankujących ołtarz uszaków, doklejając z powrotem ślimacznice. Rozebrano także oryginalne bramki, zastępując je zmienioną w formie konstrukcją z płyt wiórowych z malowanymi płycinami o podziałach imitujących porte-fenêtre. Z okresu tego remontu pochodzi także tabernakulum.

Najistotniejszym elementem przeprowadzonych prac konserwatorskich i restauratorskich było przywrócenie pierwotnej kolorystyki zabytkowych części ołtarza. Ciemnobrązowa architektura nastawy stanowi tło dla czerwonych trzonów kolumn pokrytych brązowym żyłkowaniem. Na akantowych uszakach, kapitelach kolumn, wazonach ponad kolumnami oraz pozostałych aplikacjach zrekonstruowano pierwotne złocenia i srebrzenia. Odsłonięto i zakonserwowano polichromię na twarzach aniołków i kwiatach umieszczonych w wazonach. Na kartuszu zamocowanym na mensie posoborowej odkryto monogram IHS z płonącym sercem na czerwonym tle. Kartusz umieszczono na zwieńczeniu, analogicznie do widocznego na archiwalnym zdjęciu ołtarza bocznego. Pojedyncze kwiaty umieszczone na odcinkach fryzu, zamieniono miejscami z aplikacjami umieszczonymi na cokołach kolumn, zgodnie z zachowanym archiwalnym materiałem ikonograficznym. Wykonano nową podstawę, predellę oraz bramki ołtarza. Prześwity bramek przesłonięto tkaniną. Nad nimi zamocowano uskrzydlone główki anielskie, pierwotnie umieszczone na osi nastawy. Współczesne tabernakulum zastąpiono zabytkowym, odnalezionym na strychu kościoła.

Po oczyszczeniu nastawy z warstw przemalowań, na gzymsie koronującym ukazało się negatywowe odbicie fragmentów łacińskiego tekstu fundacyjnego.

Historyczne tabernakulum także odzyskało swoją pierwotną kolorystykę. Zrekonstruowano brakujące detale rzeźbiarskie i szufladkę w cokole. Pozłocono i wysrebrzono aplikacje w formie muszli, kapitele i bazy kolumienek, konsolki, hostię w kielichu oraz ramowe dekoracje po obu stronach drzwiczek. Konchy zamocowano w górnej części nisz w bocznych ściankach tabernakulum. Spiralne kolumienki przeniesiono na cokoliki umieszczone przy tylnej ściance. Prace objęły także konserwację i restaurację obrazów ołtarzowych – „Św. Jan Złotousty” oraz „Zesłanie Ducha Świętego” .

Mensę ołtarza zastąpiono nową, o prostej konstrukcji skrzyniowej. Wykonano ją z ciemnego drewna, analogicznie jak nastawę ołtarzową. Zaprojektowano i wykonano nowy stół versus populum, w którym jako antepedium zamontowano odnaleziony na strychu i poddany konserwacji, dwustronny obraz przedstawiający na awersie Matkę Boską Gorejącego Serca, a na rewersie Chrystusa w grobie. Dzięki zachowanym zdjęciom archiwalnym wiadomo, że przed wojną mensa ołtarzowa posiadała antepedium z obrazem o analogicznych wymiarach. Zastosowany zabieg sprawił, że przy uwzględnieniu zmian w liturgii oraz aspektu funkcjonalnego, odbiór estetyczny ołtarza nie będzie się w znacznym stopniu różnił od pierwotnego.

Dzięki przeprowadzonym pracom prezbiterium kościoła odzyskało częściowo swój pierwotny wyraz. Kościół w Węgrzynowie wymaga prowadzenia dalszych prac konserwatorsko-restauratorskich. Usunięcie nawarstwień z II połowy XX w. (przede wszystkim szpecącej wnętrze boazerii, powrót do pokrycia dachu kościoła gontem) to najpilniejsze zadania które pozwoliłyby przywrócić temu wyjątkowemu zabytkowi jego dawną świetność.

ZLECENIODAWCA
Parafia rzymskokatolicka
pw. Ducha Św. w Węgrzynowie,
Węgrzynowo 48, 06-211 Krasiniec
WYKONAWCA
MONUMENT SERVICE Marcin Kozarzewski
KIEROWNICTWO PRAC
Marcin Kozarzewski
ZESPÓŁ
Katarzyna Onisk (prace techniczne)
Anna Gołdzińska (prace techniczne)
Marlena Koczorowska (konserwacja obrazów, restauracja monochromii)
Jan Morzycki Markowski (konserwacja obrazów)
Joanna Nowakowska (prace pozłotnicze)
Dorota Więckiewicz (prace pozłotnicze)
Jacek Cypel z zespołem (prace stolarskie)