Wielki Refektarz po zakończeniu prac.

Wielki Refektarz po zakończeniu prac konserwatorskich (2007 r.)

Konserwacja i restauracja zespołu pomieszczeń Wielkiego Refektarza na zamku w Malborku

wrzesień 2006 – maj 2007

Wielki Refektarz, wzniesiony w latach 1335-1341, jest największym wnętrzem na zamku (15 x 30 x 9 m). Zadziwiał przestronnością i był znakiem potęgi państwa zakonnego. Zachował w pełni oryginalną gotycką strukturę architektoniczną. Zmieniała się natomiast jego funkcja. Od 1457 r. stał się Salą Królewską, po rozbiorach była to sala musztry, następnie magazyn, a w czasach wojen napoleońskich – szpital wojskowy. W 1816 r., wraz z powołaniem Zarządu Odbudowy Zamku („Schlossbauverwaltung Marienburg”) rozpoczął się okres tzw. „romantycznej restauracji”. W Wielkim Refektarzu podjęto ratunkowe prace budowlane. Pozostałości gotyckiej dekoracji malarskiej na ścianach i sklepieniu zakryto pobiałami, a Wielki Refektarz zmienił się w gotycką curiosité.

Ten sposób prowadzenia prac konserwatorskich spotkał się z ostrą krytyką ze strony środowisk naukowych. W 1882 roku kierownictwo Zarządu Odbudowy Zamku w Malborku powierzono Konradowi Steinbrechtowi (1849-1923), wybitnemu przedstawicielowi niemieckiej szkoły konserwatorskiej. Wypracował on metodę konserwacji naukowej (badania archeologiczno-architektoniczne, podróże naukowe, ocena źródeł archiwalnych). Głosił zasadę jednorodności stylowej, ale obok działań stricte konserwatorskich posługiwał się stylistyczną kreacją. Historyzujące malowidła, kopie gotyckich mebli i rzemiosła, manekiny tworzyły theatrum, odwołujące się do czasów krzyżackich. Konserwatorska kreacja uczyniła z Wielkiego Refektarza reprezentacyjną salę tronową cesarza Rzeszy: Hohenzollernowie, a później Trzecia Rzesza wykorzystywali dzieło Steinbrechta jako ideologiczny oręż. Zniszczenia wojenne w 1945, pożar w 1959, klimat polityczny i nade wszystko groźba katastrofy budowlanej przypieczętowały los większości steinbrechtowskich dekoracji. W latach 60. i 70. usunięto wystrój gloryfikujący potęgę Deutsche Orden. Powojenna puryfikacja podporządkowana została celom wystawienniczym: w Wielkim Refektarzu zawisła na kilka lat Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki. W końcu lat 80. skrzydłu zachodniemu groziło zawalenie. Dopiero w 1998 r. zakończono stabilizację murów.

Przezwyciężanie balastu historii stało u podstaw decyzji podjętej przez Dyrekcję Muzeum Zamkowego w 2006 r. Malborku o częściowym powrocie do Steinbrechtowskiej wizji Wielkiego Refektarza. Realizacja tych prac stał się możliwa dzięki dokumentacji fotograficznej wykonywanej i gromadzonej w Malborku od końca XIX w. przez niemieckich konserwatorów i pieczołowicie chronionej i uzupełnianej przez ich polskich sukcesorów. Ze steinbrechtowskiej realizacji wydobyto elementy uznane za artystycznie wartościowe i niezbędne w kontekście całego wnętrza.

Prace prowadzono jednocześnie w czterech pomieszczeniach zespołu: Wielkim Refektarzu, Kuchni, Izbie kuchmistrza, Magazynie a ponadto w Garderobie wielkiego mistrza. Przedsięwzięcie było dużym wyzwaniem organizacyjnym i logistycznym. Głównym problemem było pogodzenie ze sobą prowadzonych jednocześnie prac o różnym zakresie i charakterze. Ze względu na bardzo krótki termin realizacji w Sali Rycerskiej w całości wypełnionej trzypiętrowym rusztowaniem równolegle pracowały ekipy remontowe, tynkarskie, posadzkarskie oraz konserwatorzy dziel sztuki. W sumie w projekcie wzięło udział około 50 osób.

Wielki Refektarz

W ramach przeprowadzonych prac konserwatorskich oczyszczono wszystkie ściany Wielkiego Refektarza z założonych w latach 60-tych warstw pobiały wapiennej. Odsłonięto malowidła z początku XX w. w polach tarczowych, herby w glifach okiennych i polichromię żeber, przywracając sali gotycki charakter. Przeprowadzono konserwację i restaurację malowidła „Koronacja Najświętszej Marii Panny”. Uzupełniono ubytki „steinbrechtowskich” tynków. W miejsce marmurowej posadzki położono płytki ceramiczne o układzie i kolorach dobranych na wzór podłogi przedwojennej. Oczyszczono i zabezpieczono elementy oryginalnego, gotyckiego detalu architektonicznego (konsole sklepienne, zachowany zwornik, bazy i kapitele kolumn). Przeprowadzono kompletną konserwację stolarki drzwiowej i okiennej. Wszystkim przeprowadzonym pracom towarzyszyła wykonywana na bieżąco dokumentacja fotograficzna i rysunkowa oraz seria badań mających na celu identyfikację materiałów (spoiwa, pigmenty, wypełniacze zapraw) oraz ustalenie chronologii warstw i elementów.

Malowidła batalistyczno – historyczne z lat 1910 i 1915

Malowidła znajdujące się w polach tarczowych północnej i południowej ściany zostały wykonane według projektów hanowerskiego malarza prof. Hermanna Schapera (1853-1911). Po jego śmierci pracę, według zachowanych szkiców, kontynuował prof. August Oetken (1868-1951). Wszystkie sześć przedstawień zostało zasłonięte na początku lat 60. warstwą pobiały wapiennej. W ramach przeprowadzonych prac konserwatorskich malowidła oczyszczono, skonsolidowano i uzupełniono ubytki tynków. Na podstawie zachowanych materiałów archiwalnych wykonano rekonstrukcję wypukłych ornamentów, złoceń, oraz brakujących partii kompozycji. W trakcie prac zdecydowano, iż przy rekonstrukcji malowidła w zachodniej tarczy ściany północnej (Założenie Królewca przez króla Czech Ottokara w r. 1255) zostanie uwzględnione rozsunięcie kompozycji malarskiej powstałe na skutek pękania murów spowodowanego procesem osiadania zachodniego skrzydła Zamku Średniego.

Kuchnia

Prace w kuchni objęły usunięcie powojennych nawarstwień na ścianach i sklepieniu, konserwację wątku ceglanego i uzupełnienie tynków historycznych. W oparciu o analizę materiałów archiwalnych oraz badania laboratoryjne zrekonstruowano steinbrechtowską kolorystykę wnętrza. Granitowe, gotyckie kolumny wspierające okap kuchenny oczyszczono i zabezpieczono, pozostawiając uzupełnienia z okresu „restauracji romantycznej”, jako świadka dawnych zabiegów konserwatorskich.

Izba kuchmistrza

Izba Kuchmistrza, wraz z gdaniskiem, jest interesującym przykładem realizacji myśli konserwatorskiej Konrada Steinbrechta. W tym kameralnym wnętrzu z pieczołowitością zachował on fragmenty gotyckich tynków i polichromii, dokomponowując do nich neogotycką dekorację.

Podczas prac w 2006 i 2007 r. usunięto powojenne pobiały, uzupełniono ubytki zabytkowych tynków i wykonano rekonstrukcję brakujących partii dekoracji malarskich. Malowidło „Ukrzyżowanie” oczyszczono i scalono, pozostawiając rekonstrukcję połowy tej sceny wykonaną przez zespół Steinbrechta.

ZLECENIODAWCA
Muzeum Zamkowe w Malborku
WYKONAWCA
Konsorcjum Pracowni Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki RESTAURO Przemysław Gorek i Pracowni Konserwacji i Rewaloryzacji Obiektów Zabytkowych RENOVA sp. z o.o.
KIEROWNICTWO PRAC
Marcin Kozarzewski
Przemysław Gorek