Polichromia z zamku w Lidzbarku

Fragment odsłoniętego przedstawienia św. Katarzyny

Ratunkowe prace konserwatorskie krużganków Zamku Lidzbarskiego

marzec 2010 - kwiecień 2011

W jednej z najcenniejszych, średniowiecznych budowli rezydencjonalnych w Polsce – w zamku biskupów w Lidzbarku Warmińskim, w okresie od marca 2010 do kwietnia 2011 zrealizowano projekt obejmujący szeroko zakrojone prace badawcze i konserwatorskie w krużgankach zamkowych. Szczególne miejsce miały w nim ukryte pod pobiałami gotyckie malowidła ścienne na górnej kondygnacji krużganków.

Bogaty, gotycki wystrój malarski, którego skala, forma i treść nie mają sobie równych w krajach Europy Środkowowschodniej odsłonięto spod licznych pobiał. Realizacja projektu w części dotyczącej wystroju malarskiego krużganka przebiegała etapowo. W pierwszym, dokonano rozpoznania obiektu, prowadząc równolegle badania historyczne i architektoniczne, badania z zakresu historii sztuki oraz badania konserwatorskie zmierzające do określenia stanu zachowania i przyczyn zniszczeń oraz badania nad techniką i technologią występujących tam tynków i opracowań malarskich. W drugim etapie odkryto i poddano konserwacji zachowawczej cały wystrój malarski krużganka. W wyniku prac udało się wyróżnić dwie gotyckie fazy dekoracji malarskiej.

Pierwsza dekoracja powstała, gdy krużganki jeszcze nie były otynkowane. Ornamentem roślinno-geometrycznym podkreślono wówczas portale prowadzące do reprezentacyjnych pomieszczeń piętra zamku: Wielkiego Refektarza w skrzydle wschodnim, kaplicy i Kapitularza po stronie południowej oraz Refektarza Zimowego położonego w zachodnim skrzydle krużganka.

Drugie chronologicznie opracowanie malarskie wykonano po otynkowaniu krużganka. Są to sceny umieszczone na ścianach tarczowych i biegnący poniżej pas o powtarzalnych motywach . Ta dwustrefowa kompozycja przedstawia w górnej strefie, w polach tarczowych wszystkich przęseł, różnorodne, nowotestamentowe (chrystologiczne i maryjne) sceny wielofigurowe, z wyjątkiem trzech przęseł północnego skrzydła, gdzie wyobrażono, w grupach po trzy (w typie Sacra Conversatio), całopostaciowe wizerunki świętych niewiast

Dolną strefę stanowi ukazana w perspektywie architektoniczna podstawa (estrada) dla scen figuralnych. Zbudowana jest ona ze ścianek działowych przeprutych arkadkami, które od frontu wsparte są na kolumnach. Na ściankach spoczywają wielobarwne stropy kasetonowe. Pomiędzy kolumnami rozpościerają się dekoracyjne, zielone draperie z deseniem złożonym z „heraldycznych” czarnych orłów i czerwonych lwów oraz z czerwonych wzorów ornamentalnych. W tym czasie mogły być też dekorowane sklepienia krużganka.

Z dwudziestu kompozycji malarskich wypełniających pola tarczowe krużganka, cztery położone na ścianie wschodniej uległy zniszczeniu zapewne gdy na początku XVII wieku powstawała dekoracja heraldyczna. Treść tych przedstawień oczekuje nadal na odczytanie. Pozostałe sceny zostały rozpoznane, choć i one są bardzo zniszczone. Prezentują bogatą i zróżnicowaną treść o tematyce maryjnej i chrystologicznej, nie tworząc jednak jednego cyklu narracyjnego.

Tematyka dwudziestu przedstawień figuralnych jest następująca (od lewej do prawej).

  • Ściana północna: Opłakiwanie; Św. Agata ze św. Agnieszką i św. Apolonią; św. Katarzyna ze św. Dorotą i św. Barbarą; św. Anna Samotrzeć ze Elżbietą i św. Marią Magdaleną; Zwiastowanie.
  • Ściana wschodnia: Pokłon Trzech Króli, i dalej w czterech przęsłach nierozpoznane sceny.
  • Ściana południowa:Zaśnięcie Marii; Koronacja Marii; Ukrzyżowanie; Biczowanie; Modlitwa w Ogrójcu.
  • Ściana zachodnia: Dwunastoletni Jezus w świątyni; nierozpoznana scena symboliczna zukrzyżowaniem (Synagoga i Eklezja?); Sąd Ostateczny i zbawieni ; Piekło; Cierniem koronowanie.

Ikonografia malowideł jest typowa dla sztuki gotyckiej, a cechy indywidualne „realizm poruszonych postaci, umieszczonych w płytkiej przestrzeni, profilowe ujęcie głów, a także przestrzenny charakter architektonicznej dekoracji w dolnej strefie ścian” nawiązują do malowideł zamku Karola IV w Karlštejnie. Malowidła nie są dziełem jednej ręki, lecz „wykonał je kilkuosobowy warsztat, którego członkowie ściśle ze sobą współpracowali”, a cechy stylistyczne malowideł wskazują, że powstały w wskazują, że mogły powstać w okresie pomiędzy latami 1380-1400 „jako dzieło warsztatu przybyłego z Pragi, doskonale obeznanego z twórczością czołowych pracowni dworskich lat sześćdziesiątych XIV wieku (Mistrza z Emaus, Mistrza Teodoryka i Mistrza Oswalda)”

Prace konserwatorskie w latach 2010-2011

Wykonanie sieci sond i odkrywek schodkowych pozwoliło ocenić, że na wszystkich czterech ścianach krużganków zachowała się całość nieznanej dekoracji, z wielofigurowymi scenami na polach tarczowych ścian.

Zgodnie z postanowieniem komisji konserwatorskiej, z dekoracji gotyckiej usunięto wtórne pobiały i tynki skrupulatnie zachowując jednak ocalałe fragmenty nowożytnych dekoracji. Pudrującą się i łuszcząca warstwę malarską wstępnie konsolidowano słabym roztworem kazeiny amonowej wprowadzanej poprzez bibułę japońską (konieczne było zastosowanie wody, aby zmiękczyć i przykleić łuski; nadmiary spoiwa w całości usuwano z powierzchni malowidła). We współpracy ze specjalistami z Grupy Badawczej Dziedzictwa Kultury IKiFP PAN w Krakowie wykonano badania spoistości warstw malarskich metodą interferometrii plamkowej w celu weryfikacji skuteczności zabiegu konsolidacji warstw malarskich. Odspojone partie tynku podklejono spoiwem wapiennym, zaś większe odspojenia warstwy malarskiej wzmacniano spoiwem akrylowym. Ten etap zamknięto żmudnym doczyszczaniem pozostałości pobiał sztyftami z włókna szklanego. Powierzchnię tynków z malowidłami wzmocniono strukturalnie preparatami opartymi na estrach kwasu krzemowego. W miejscach ubytków wyprawy założono tynki wapienno-piaskowe o podobnej do oryginalnej, nierównej powierzchni.

Jednocześnie prowadzono prace przy fragmentach odsłoniętych w połowie XX w. Pociemniałą powierzchnię malowideł oczyszczono chemicznie, usuwając warstwę pożółkłych i zabrudzonych żywicznych impregnatów. Próby usunięcia lub rozjaśnienia agresywnych retuszy sprzed 30 i 40 lat (kropkowania i kreskowania) nie przyniosły oczekiwanego efektu, ponieważ farby przesyciły porowatą strukturę tynku.

Na tym etapie prac nie przewidziano żadnych działań restauratorskich przy malowidłach. Wykonano jedynie scalenie szarych wysklepków oraz nowych łat i większych kitów na ścianach krużganków. Podjęto natomiast działania w kierunku przygotowania w przyszłości programu ekspozycyjnego malowideł w krużgankach.

W celu uzyskania wiedzy o warunkach klimatycznych panujących w krużgankach zwłaszcza w okresie zimowym, uruchomiono system monitorujący i zapisujący parametry temperatury i wilgotności powietrza na powierzchni ścian. Dane te są okresowo odczytywane, zaś ich opracowanie po kilku cyklach będzie służyło ocenie realnego zagrożenia dla malowideł ściennych ze strony warunków zewnętrznych. Wtedy też będzie możliwa ocena skuteczności zastosowanych środków wzmacniających strukturę zabytku i ewentualne podjęcie dalszych działań, mających zapewnić mu ochronę.

Dla potrzeb dalszych badań i działań, wykonano również wszechstronną inwentaryzację fotograficzną polichromii m.in. ortofotomapy w świetle VIS, UV i w świetle bocznym). Na specjalnie przygotowanych kolorowych podkładach fotograficznych w skali 1:3, wykonano dwa rodzaje plansz inwentaryzacyjno-rekonstrukcyjnych dla kilku scen.

Pierwszy, to plansze, na których za pomocą akwareli sporządzono poglądowe, ilustracyjne widoki malowideł, z próbami całkowitej rekonstrukcji przedstawień. Rekonstrukcje te, w zależności od stanu zachowania scen, pozwoliły czasami na odczytanie jedynie zarysów form postaci, umożliwiających identyfikację tematyki przedstawień. Udało się również, dzięki odczytaniu fragmentów opracowania malarskiego, stworzyć na planszach sugestywną wizję całości niektórych scen wraz z kolorowym opracowaniem malarskim. Wiele elementów malowideł ma charakter powtarzalny. Są to ornamenty patronowe, duże płaszczyzny koloru bez rozbudowanego i zmiennego modelunku, czy też ubytki w obrębie form, których rysunkowa i światłocieniowa rekonstrukcja nie przysparza trudności. Zwłaszcza partia dekoracyjnej architektury jest rozpoznana w całości, wraz różnorodnymi, kolorowymi stropami oraz z parawanem zielonych tkanin, dekorowanych czerwonymi i czarnymi elementami ornamentów. Plansze z tymi rekonstrukcjami, uzupełnione o szczegóły udokumentowane na fotografiach, mogą stanowić uzupełniający materiał bazowy do dalszych, szczegółowych badań ikonografii i formy przedstawień.

Drugi rodzaj plansz powstał w celu stworzenia fotograficznych makiet, obrazujących za pomocą kształtowania akwarelą, różny sposób i zakres możliwych do wykonania plastycznych zabiegów restauratorskich. Zabiegi te miałyby zmierzać do najwłaściwszego pod względem konserwatorskim wyeksponowania zabytkowych, cennych malowideł ściennych. Jednym z kryteriów branych pod uwagę, powinno tu być osiągnięcie odpowiedniego stopnia komunikatywności przekazu treści dekoracji, zwłaszcza scen figuralnych. Kryterium to musi być jednak zrównoważone koniecznością zachowania wizualnych oznak autentyzmu zabytkowej dekoracji.

Próby połączenia wymienionych kryteriów zawierają w sobie czasami element godzenia ognia z wodą. Szczególna ranga historyczna warmińskiego malowanego zamku skłania tu do ostrożności w zbyt łatwym, trwałym eksponowaniu farbami restauratora wartości ilustracyjnych zabytku, zwłaszcza jego scen figuralnych, które, co jest zrozumiałe, chciałaby zobaczyć większość turystów odwiedzających licznie zamek. Efekt przyszłych prac restauratorskich, zaplanowanych i wykonanych bardziej powściągliwie, może być też elementem edukacji społeczeństwa, w kierunku lepszego zrozumienia i przyswojenia przez nie zasad, kierujących postępowaniem konserwatora. Wykonane plansze i inne elementy dokumentacji konserwatorskiej, mogą służyć natomiast do przygotowania stałej prezentacji problematyki konserwatorsko-historycznej odsłoniętej polichromii. Mogą też być użyte do sugestywnych i efektownych pokazów audiowizualnych rekonstrukcji z plansz, na ścianach krużganków.

Press room:

ZLECENIODAWCA:
Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie
WYKONAWCA:
Konsorcjum firm MONUMENT SERVICE Marcin Kozarzewski (lider), Pracownia Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Gorek RESTAURO oraz Pracownia Konserwacji Zabytków STIUK.

Projekt wspierany finansowo przez Islandię, Liechtenstein i Norwegię w ramach Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz dofinasowany z budżetu Województwa Warmińsko-Mazurskiego.