Wnętrze kościoła w Paradyżu

Ołtarz główny, stan przed rozpoczęciem prac konserwatorskich.

Renowacja wnętrza kościoła pocysterskiego w Gościkowie – Paradyżu

styczeń 2007 – czerwiec 2008

Renowacja wnętrza kościoła pocysterskiego w Gościkowie -Paradyżu to interdyscyplinarny projekt konserwatorski, którym objęto najważniejsze elementy wystroju z wyjątkiem ołtarza głównego. Ołtarz ten, z uwagi na skalę i złożoność koniecznych prac, zostanie poddany konserwacji w późniejszym terminie. Odsłonięto i wydobyto na światło dzienne nieznane dotąd materialne świadectwa historii kościoła, która sięga XIII w. Gotyckie i manierystyczne polichromie zachowały się we fragmentach ściennych dekoracji malarskich. Barokowy splendor zdominował jednak wnętrze cysterskiego założenia: wielki ołtarz główny, rozwibrowana empora organowa i kolorowe stalle będące pamiątkami wieku filozofii zostały wpisane w gotycką strukturę budowli, która jednak i od zewnątrz nosi barokowy kostium. Dlatego wydobycie i odrestaurowanie XVIII-wiecznej szaty kolorystycznej stało się głównym konserwatorskim zadaniem projektu.

W zakres prac weszły następujące zadania:

BADANIA KONSERWATORSKIE

Badania tynków i polichromii na ścianach i sklepieniach oraz analiza układu warstw dekoracyjnych na stallach, ławkach i ołtarzach bocznych dostarczyły cennych informacji o wyglądzie kościoła w minionych wiekach. W ramach zadania przeprowadzono skrupulatne badania architektoniczne, odkrywkowe, stratygraficzne oraz identyfikacyjne, mające na celu określenie chronologii i techniki wykonania dekoracji poszczególnych elementów wyposażenia. Badanie te stały się podstawą projektu realizacyjnego.

KONSERWACJA I RESTAURACJA ŚCIAN I SKLEPIEŃ

Wykonano naprawy konstrukcyjne sklepień w nawie głównej i szycie ścian w nawie północnej. Odsłonięto i poddano konserwacji wyprawy tynkarskie, malowidła, inskrypcje i liczne warstwy różnokolorowych wymalowań pochodzące sprzed barokizacji kościoła. Szczególnie interesujące są odkrycia najstarszych dekoracji: śladowych reliktów polichromii żeber sklepiennych, średniowiecznych polichromowanych cegieł z podmalowanymi fugami, dobrze zachowanego, zapewne XV wiecznego napisu komemoratywnego i ażurowych kształtek ceglanych w południowej nawie, boniowań w glifach okiennych nawy głównej. W nawach bocznych odkryto także spore fragmenty renesansowych i manierystycznych, głównie ornamentalnych, dekoracji malarskich.

Na wschodniej ścianie prezbiterium, nad ołtarzem głównym odnaleziono, zakonserwowano i w części zrekonstruowano malowidło barokowe. Zgodnie z XVIII-wiecznym kanonem polichromia ta jest dopełnieniem malarskim ołtarza głównego i przedstawia uskrzydlone główki anielskie wśród chmur, tworząc za zwieńczeniem ołtarza iluzję otwartej przestrzeni niebios.

W ambicie ze ściany zachodniej usunięto XIX i XX wieczne tynki i wyeksponowano wątek ceglany, dzięki czemu czytelne stały się ślady kolejnych przekształceń architektonicznych. Rozebrano również barokowe i XX-wieczne przemurowania w ostatnim przęśle pomiędzy prezbiterium kościoła a nawami bocznymi.

Konserwacji poddano żebra sklepienne i detale architektoniczne (zworniki, spływy, konsole). Przywrócono na nich powłokę pobiały, w badaniach stwierdzono bowiem, że od średniowiecza, aż po rok 1968 żebra sklepienne zawsze były pokryte dekoracja malarską bądź pobiałami.

KONSERWACJA I RESTAURACJA ZŁOCONYCH DEKORACJI SZTUKATORSKICH

Stiukowe, złocone aplikacje wieńczące łuki międzynawowe powstały w trakcie likwidacji arkad ostrołukowych i barokizacji kościoła w połowie XVIII wieku. W czasie prac usunięto warstwy wtórne powracając do ich pierwotnej formy i kolorystyki. Wykonano szereg rekonstrukcji niezachowanych lub nieumiejętnie zrekonstruowanych podczas poprzednich renowacji liści, kwiatów, skrzydeł aniołów i fragmentów rocailli. Przeprowadzono także konserwację zachowanych fragmentów złoceń. Ubytki zostały uzupełnione, a brakujące partie zrekonstruowane w tradycyjnych technikach pozłotniczych.

KONSERWACJA I RESTAURACJA EMPORY ORGANOWEJ

Empora organowa, barokowa, z cechami klasycyzmu i rokoko, swój obecny kształt architektoniczny uzyskała w III ćw. XVIII wieku. Jej budowa, czy może raczej rozbudowa, była powiązana z datowaną na ok. 1788 rok przebudową fasady kościoła.

Na emporze, pomimo uszkodzeń spowodowanych pękaniem całej budowli, pod warstwami wtórnych tynków i przemalowań ocalały późnobarokowe marmoryzacje. Zielonkawe zdobienie dolnej części empory oraz fryzu akantowego znajduje nawiązanie w marmoryzacji stall w nawie głównej i harmonizuje z marmurami w posadzce prezbiterium i kaplic bocznych. Czerwono-różowa marmoryzacja z zielonym żyłkowaniem w górnej części empory jest nawiązaniem do płyt podłogowych z czerwonego kamienia oraz prospektu organowego. Podobna w wyrazie marmoryzacja pojawia się również na płycinach stall w prezbiterium oraz części ołtarza głównego.

Odsłonięty i zrekonstruowany XVIII-wieczny wystrój chóru muzycznego będzie stanowił kontrapunkt dla barwności i bogactwa ołtarza głównego, którego oryginalna kolorystyka, ukryta pod warstwą przemalowań, wciąż czeka na odsłonięcie.

KONSERWACJA I RESTAURACJA SZAFY PROSPEKTU ORGANOWEGO

Prospekt organowy z poł. XVIII wieku jest wiązany z nazwiskiem Joachima Gottloba Petera. Pierwotnie umieszczony był on w głębi przęsła między wieżami, ale zapewne jeszcze w XIX stuleciu wysunięto go ku przodowi, wpasowując w arkadę międzyprzęsłową i dodając na górnym gzymsie przypadkowo zebrane złote aplikacje. Prospekt wielokrotnie odnawiano. Zachowały się świadectwa prac z lat 1847, 1905-06 i 1921-31, gdy wstawiono zachowany do dzisiaj instrument firmy Sauer/Walcker z Frankfurtu nad Odrą. W 1966 r. prospekt został przemalowany na kolor szary, podobnie jak ołtarz główny i pozostałe elementy wyposażenia. Aplikacje snycerskie oraz figury aniołów zdemontowano i poddano gruntownej konserwacji. Ustalono, że putta umieszczone na centralnej osi prospektu były pierwotnie ruchome, zachowały się bowiem elementy dawnego mechanizmu, który sprawiał, iż po naciśnięciu określonych klawiszy figurki uderzały pałeczkami w metalowe dzwonki. Pod warstwą przemalowań odkryto XVIII-wieczną marmoryzację w ciepłej, różowo-czerwonej tonacji. Dzięki wykonanym pracom paradyski prospekt organowy stał się na powrót elementem barokowego Gesamtkunstwerke wpisanego w gotycką architekturę kościoła.

KONSERWACJA I RESTAURACJA OBRAZÓW

Większość obrazów zdobiących świątynię poddano gruntownej konserwacji-restauracji. Płótna te powstały w przeważającej większości w XVIII wieku i stanowiły przemyślane uzupełnienie ikonograficznej i estetycznej koncepcji wystroju kościoła. Usunięto zabrudzenia i przemalowania, wykonano techniczną konserwację podobrazi (reperacje lokalne, dublaż, wymiana konstrukcji z litych desek na krosna drewniane) oraz poddano je zabiegom restauratorskim. Konserwacji poddano również ramy, przywracając im barokową kolorystykę.

KONSERWACJA I RESTAURACJA OŁTARZY W NAWACH BOCZNYCH

Ołtarz św. Barbary

Portalowy ołtarz św. Barbary jest jednym z czterech przyściennych ołtarzy usytuowanych w nawach bocznych. Jak wykazały badania wykonano go w technice stiuku gipsowo-wapiennego. Prostokątny obraz z wizerunkiem św. Barbary, prawdopodobnie pędzla Jana Henryka Kynasta, ujęty został dwiema figurami apostołów i parą ustawionych w tle czołowo, kanelowanych pilastrów z impostami, spiętymi nad oknem na osi rzeźbiarskim zwieńczeniem z figurami aniołków i glorią promienistą z motywami nawiązującymi do wezwania ołtarza. Usunięto stare, wadliwe kity oraz wtórne warstwy wymalowań i sztablatur, uzupełniono ubytki formy rzeźbiarskiej i złoceń. Przywrócono XVIII-wieczną kolorystykę okna w zwieńczeniu analogicznie do ołtarzy znajdujących się w nawie południowej.

Ołtarz środkowy w ambicie

Pełnej konserwacji poddano stiukowy ołtarz boczny noszący wezwanie św. Wincentego a’Paulo, usytuowany centralnie, przy wschodniej ścianie ambitu, w miejscu zamurowanego przejścia do kościoła. Jego bardzo zły stan zachowania z pewnością ma związek z licznymi przebudowami ambitu i zmianami funkcji tej części kościoła. Konieczna była rekonstrukcja stiuków sięgająca ok. 60% powierzchni. Pochodzący z lat 60. XX w. wizerunek św. Wincentego zastąpiono w ołtarzu barokowym obrazem Ecce Homo, który – jak wskazują wymiary – pochodzić może z tego właśnie ołtarza.

Ołtarz boczny św. Benedykta

Ołtarz św. Benedykta z marmoryzowanego stiuku znajduje się w północnej części ambitu. W polu głównym umieszczony jest niewielki, cenny, XVII- wieczny obraz na desce przedstawiający św. Benedykta z trybowaną, barokową, srebrną koszulką. Uzupełniono ubytki stiuków i poddano konserwacji złocenia i obraz.

ODSŁONIĘCIE PIERWOTNEJ DEKORACJI KAPLICY ŚW. WOJCIECHA

Północno-zachodnia kaplica św. Wojciecha została wybudowana jako ostania z trzech cylindrycznych kaplic flankujących narożniki kościoła. Nie jest znane jej pierwotne wezwanie i funkcja. W trakcie badań odkryto XVIII-wieczna kolorystykę i dekorację sklepienia: różowa kopuła podzielona została prostymi białymi pasami sztukaterii na osiem pól i lunetę. Poniżej gzymsu natrafiono na resztki różowej dekoracji ścian. W latach 30-tych XIX wieku na znak protestu przeciwko kasacie zakonu kaplicę przemianowano na kaplicę Grobu Pańskiego. Zaciemniono okna a ściany pokryto ciemną marmoryzacją imitując jerozolimską grotę. Resztki tej dekoracji odkryto w trakcie prac badawczych zarówno na sklepieniu jak i na ścianach. W drugiej połowie XX wieku kaplica otrzymała nowego patrona – św. Wojciecha – i nową dekorację malarską o wątpliwej wartości artystycznej.

Odkrycie fragmentów pierwotnej dekoracji malarskiej kaplicy rzuciło nowe światło na historię tej części kościoła i pozwoliło na zmianę założeń konserwatorskich, otwierając możliwość wykonania w przyszłości aranżacji plastycznej nawiązującej do XVIII-wiecznego wystroju.

KONSERWACJA I RESTAURACJA KAPLICY ŚW. KRZYŻA

Cylindryczna kaplica św. Krzyża została wzniesiona prawdopodobnie w pierwszej poł. XVII w. na pozostałościach czworokątnego założenia, być może nie ukończonego nigdy transeptu. Mur gotycki, ukryty w nowożytnym wątku, sięga do okien. Najwcześniejsze przedstawienie kaplicy św. Krzyża znajdujemy na XVII-wiecznym obrazie alegorycznym. Budowla miała wówczas inną od współczesnej artykulację otworów okiennych – po dwa, jeden nad drugim, oraz inny hełm. XVII-wieczny wystrój kaplicy jest nieznany. Niezwykle interesująca polichromia kaplicy świętokrzyskiej, związana z jej wezwaniem, powstała w pierwszej poł. XVIII w. Przedstawia archanioły i anioły niosące Arma Christi oraz Ostatnią Wieczerzę i Modlitwę w Ogrójcu. Wysokiej klasy barokowe freski wykonano na cienkim, szarym narzucie z dodatkiem węgla drzewnego. W XIX w. pełnoplastyczny lub malowany a quadratura ołtarz, z którego zapewne pochodzi drewniany krucyfiks, zastąpiono klasycystycznym ołtarzem stiukowym, a barokowe malowidła zatynkowano. Odkryto je i odrestaurowano w latach 1965-1970. Efekt tych prac budził poważne zastrzeżenia estetyczne i artystyczne. Podczas prowadzonych obecnie robót zdecydowano się na częściowe usunięcie XIX-w. przemurowań okien, XX-wiecznych retuszy i szeroko założonych kitów. Odsłonięto dobrze zachowane fragmenty akantowej dekoracji ornamentalnej w glifach. Podjęto też zadanie wykonania na nowo retuszy i rekonstrukcji.

Zasługująca na szczególna uwagę figura Chrystusa Ukrzyżowanego z ołtarza została poddana pieczołowitej konserwacji w pracowni firmy Gorek Restauro. Odsłonięto piękną, delikatnie malowaną, bladą polichromię karnacji z wyraźnie zaznaczonymi siniznami i śladami Męki Pańskiej.

KONSERWACJA I RESTAURACJA CHRZCIELNICY

Drewniana, renesansowa chrzcielnica w kształcie ośmiobocznego kielicha, przebudowana w XVIII wieku w duchu baroku, stanowi niebywałą ozdobę wnętrza kościoła. Pochodzi ona zapewne z kościoła filialnego w Wysokiej. Odważna, biało-niebieska marmoryzacja, srebrzenia laserowane intensywną zielenią i czerwienią stanowiły jeden z integralnych elementów wystroju wnętrza.

KONSERWACJA I RESTAURACJA STALLI I ŁAWEK

Stalle w prezbiterium

Klasycystyczne stalle powstały w 4 ćwierci XVIII w., prawdopodobnie w warsztacie Ignacego Grimmela ze Wschowy. Pierwotnie zdobione były złoceniami i malowaną marmoryzacją imitującą czerwonawy kamień sieneński i żółtawy marmur amarillo. W latach 30. XX wieku, w trakcie prac renowacyjnych prowadzonych pod nadzorem Bernarda Schmida, Konserwatora Budowli i Zabytków Prowincji Prus Zachodnich, stalle odnowiono pokrywając je warstwą karminowego laserunku. Podczas następnej konserwacji w 1966 r., przy okazji generalnego remontu kościoła, stalle powtórnie przemalowano, tym razem na biało.

Odsłanianie oryginalnej polichromii zostało poprzedzone kompleksowymi badaniami odkrywkowymi i identyfikacyjnymi. Analizując ich wyniki podjęto decyzję o przywróceniu pierwotnej dekoracji. Bursztynowa marmoryzacja, odkryta po długotrwałych i żmudnych pracach konserwatorskich, zachowała się w stosunkowo dobrym stanie, mimo iż znacznie przemyta i pozbawiona laserunkowych warstw wykończeniowych. Polichromię scalono kolorystycznie i zrekonstruowano brakujące partie. Odrestaurowane stalle wpisują się w kompozycję kolorystyczną wnętrza i stanowią łagodne przejście tonalne między nawą a ołtarzem w prezbiterium kościoła.

Małe stalle w nawie głównej i ławki pod chórem

Stalle z nawy głównej i dwie duże ławy na planie litery „S”, wykonane w 1789 roku, utrzymane w takiej samej, jasnozielonej barwie jak dolna część empory organowej, stanowią dopełnienie kolorystyki wnętrza. W ramach prac odsłonięto, zabezpieczono i uzupełniono oryginalną malaturę, wykonano pełen zakres prac stolarskich, zaimpregnowano drewno, a także zrekonstruowano brakujące aplikacje wstęgowe na przedpiersiach.

Ławki w ambicie i w nawie północnej

Pod szaro-popielatym przemalowaniem na dwóch dużych ławkach z ambitu oraz pochodzących z tego samego okresu ławach z naw bocznych kościoła, odkryto oryginalną ciemno-zieloną dekorację malarska. Na pozór szokujący kolor stanowił znakomite dopełnienie barokowej kolorystyki ścian i ołtarzy w ambicie. Półkolista ławka, która wielokrotnie zmieniała swoje miejsce w kościele, okazała się idealnym dopełnieniem kolorystyki obramowania wejścia do kaplicy św. Wojciecha. O jej pierwotnej lokalizacji świadczy także kształt, odpowiadający krzywiźnie ścian pomieszczenia. Na przedpiersiach ławek odkryto oryginalną dekorację malarską na złocie, imitującą pełnoplastyczne festony i girlandy.

Ławki w nawie głównej

Ławki z nawy głównej pochodziły z innego kościoła i zostały wstawione do paradyskiej świątyni w II połowie XX wieku. Nie przedstawiały one dużej wartości historycznej i artystycznej. Nie były dostosowane wymiarami do szerokości nawy. Decyzją Inwestora przekazane je do innej świątyni, a w ich miejsce zaprojektowano i wykonywano nowe, krótsze ławki, nawiązujące formą do XVIII-wiecznych mebli z kościoła w Paradyżu. Zabieg ten pozwolił także na lepszą ekspozycję małych stalli i umożliwił utworzenie wygodnych ciągów komunikacyjnych pomiędzy ławkami a stallami.

W nowych ławkach, pod siedziskami, zainstalowano niskotemperaturowe elementy grzewcze tworząc praktycznie niewidoczny, ekonomiczny system grzewczy.

ZLECENIODAWCA
Zielonogórsko – Gorzowskie Wyższe Seminarium Duchowne w Gościkowie-Paradyżu
WYKONAWCA
Konsorcjum Pracowni Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki RESTAURO Przemysław Gorek i Pracowni Konserwacji i Rewaloryzacji Obiektów Zabytkowych RENOVA sp. z o.o. oraz firmy MONUMENT SERVICE Marcin Kozarzewski
KIEROWNICTWO PRAC
Marcin Kozarzewski
Przemysław Gorek
Urszula Dąbrowska

Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Zintegrowanego Programu Operacyjnego Rozwoju Regionalnego oraz ze środków Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach Programu Operacyjnego „Promesa MKiDN”